Trójkąt kryminalny. Kryminologia jako fundament praktycznego bezpieczeństwa

O sprawcy, ofierze i miejscu – oraz o tym, dlaczego skuteczna prewencja zaczyna się przed zdarzeniem

Każde zdarzenie kryminalne zostawia po sobie ślady. Technik kryminalistyki szuka ich na drzwiach, oknie, podłodze, przedmiotach, które sprawca dotykał albo przemieszczał. Kędzierska, omawiając klasyczną definicję Jana Sehna, wskazuje na ślad kryminalistyczny jako zmianę w obiektywnej rzeczywistości, która może stanowić podstawę do odtworzenia przebiegu zdarzenia. To spojrzenie jest dla mnie szczególnie bliskie, bo przez lata zawodowo patrzyłem na przestępstwo właśnie od tej strony: już po fakcie, kiedy należało zrozumieć, co wydarzyło się w danym miejscu i jak działał sprawca.¹
Kryminologia każe wykonać ruch w przeciwnym kierunku. Zamiast zaczynać od śladu, zaczynamy od warunków, które muszą powstać, aby ślad w ogóle miał szansę się pojawić. Ktoś musi mieć motywację do działania. Musi znaleźć człowieka albo przedmiot, który uzna za odpowiedni cel. Musi też trafić na miejsce i okoliczności, w których oceni, że działanie jest możliwe, opłacalne albo wystarczająco mało ryzykowne.
I właśnie w tym miejscu teoria przestaje być akademickim dodatkiem. Staje się narzędziem bezpieczeństwa.

1. Zdarzenie nie powstaje w próżni

Badanie przyczyn przestępczości zawsze wymaga ostrożności. Nie istnieje jeden czynnik, który zamienia człowieka w sprawcę, tak samo jak nie istnieje jedna cecha miejsca, która automatycznie wywołuje przestępstwo. W swojej pracy magisterskiej, analizując kradzież z włamaniem, odwoływałem się do ujęcia Magdaleny Perkowskiej: etiologia przestępczości kryminalnej jest wynikiem złożonej kombinacji uwarunkowań. W przypadku przestępczości przeciwko mieniu znaczenie mogą mieć warunki społeczno-ekonomiczne, gęstość zaludnienia, poziom życia, struktura społeczna, dostępność dóbr, kontrola społeczna, a także indywidualna sytuacja sprawcy.²
To ważne, ponieważ zbyt proste wyjaśnienia prowadzą do zbyt prostych recept. Samo bezrobocie nie „produkuje” włamywaczy. Sama ciemna ulica nie powoduje rozboju. Sam drogi telefon nie czyni jego właściciela przyszłą ofiarą. Zagrożenie rośnie wtedy, gdy kilka czynników zaczyna działać jednocześnie i tworzy warunki korzystne dla konkretnego czynu.
W literaturze dotyczącej przestępczości przeciwko mieniu pojawia się także rachunek kosztów i korzyści. W uproszczeniu: część sprawców podejmuje działanie wtedy, gdy spodziewana korzyść przewyższa przewidywany koszt – rozumiany nie tylko jako możliwość kary, ale również czas, wysiłek, ryzyko rozpoznania, konieczność pokonania zabezpieczeń czy szansa, że cała próba zakończy się bez zysku. Nie oznacza to, że każdy sprawca zachowuje się jak chłodny analityk z arkuszem kalkulacyjnym. Ocena może być szybka, intuicyjna, zaburzona emocjami albo używkami. Mimo to przeszkody, widoczność i możliwość ujawnienia pozostają realnymi elementami sytuacji, z którymi sprawca musi się zmierzyć.³
Z punktu widzenia bezpieczeństwa to dobra wiadomość. Na motywację obcej osoby zwykle nie mamy wpływu. Możemy natomiast wpływać na warunki, w których ta motywacja miałaby zostać zamieniona w działanie.

2. Trzy elementy jednego układu

Jednym z najprostszych modeli porządkujących to myślenie jest trójkąt kryminalny, nazywany też trójkątem analizy problemu. Jego źródeł należy szukać przede wszystkim w teorii aktywności rutynowych Lawrence’a Cohena i Marcusa Felsona. Autorzy zwrócili uwagę, że do wielu przestępstw przeciwko osobie lub mieniu dochodzi wtedy, gdy w tym samym czasie i miejscu spotykają się trzy elementy: potencjalny sprawca, odpowiedni cel oraz brak skutecznej ochrony. W rozwiniętym modelu stosowanym w problem-oriented policing wewnętrzny trójkąt tworzą sprawca, ofiara lub cel oraz miejsce.^{4, 5}

Rys. 1. Uproszczony model trójkąta kryminalnego. Opracowanie własne.

Warto zatrzymać się przy słowie „ofiara”. W części sytuacji lepsze jest pojęcie „cel”. Włamywacz może wejść do pustego domu, a złodziej zabrać pozostawiony rower. Właściciela nie ma wtedy na miejscu, ale jego mienie staje się przedmiotem działania. Z kolei przy rozboju, pobiciu czy napaści sam człowiek jest elementem zdarzenia. Dlatego w dalszej części będę używał obu pojęć zależnie od kontekstu.
Model jest prosty, ale nie banalny. Każe patrzeć na zdarzenie nie jako na pojedynczy akt sprawcy, lecz jako na układ zależności. Sprawca ocenia cel przez pryzmat miejsca. Miejsce może ułatwiać wybór ofiary albo go utrudniać. Zachowanie potencjalnej ofiary wpływa na dystans, czas kontaktu i możliwość zaskoczenia. Zabezpieczenia mienia zmieniają czas potrzebny na działanie, a monitoring lub naturalna obecność innych ludzi zmieniają ryzyko ujawnienia. Każdy bok wpływa więc na pozostałe.
W czystym modelu usunięcie jednego niezbędnego elementu rozrywa warunki konkretnego zdarzenia. W rzeczywistości przestępczość jest bardziej elastyczna: sprawca może wybrać inny cel, inne miejsce albo inny czas. Mówimy więc o zmniejszaniu ryzyka i ograniczaniu okazji, a nie o magicznym „wyłączeniu” przestępczości. To rozróżnienie jest kluczowe, bo bezpieczeństwo nigdy nie jest stanem absolutnym.

3. Ofiara lub cel – ekspozycja bez obwiniania

Wiktymologia od dawna bada, dlaczego ryzyko pokrzywdzenia nie rozkłada się równomiernie. Model lifestyle-exposure Michaela Hindelanga, Michaela Gottfredsona i Jamesa Garofalo wiąże poziom ekspozycji na przestępczość z codziennymi aktywnościami, miejscami, w których przebywamy, porami dnia i kontaktami społecznymi. Późniejsza teoria aktywności rutynowych rozwija tę samą intuicję: codzienna organizacja życia może zwiększać albo zmniejszać prawdopodobieństwo spotkania potencjalnego sprawcy w warunkach sprzyjających przestępstwu.⁶

Trzeba powiedzieć to bardzo wyraźnie: taka analiza nie przenosi odpowiedzialności za przestępstwo na pokrzywdzonego. Odpowiedzialny jest sprawca. Człowiek ma prawo wracać późno do domu, posiadać drogi telefon, podróżować sam i korzystać z przestrzeni publicznej. Prawo to nie znosi jednak różnic w poziomie ryzyka. Świadomość tych różnic nie jest obwinianiem ofiary. Jest podstawą rozsądnego zarządzania własnym bezpieczeństwem.
W praktyce zaczyna się to od rzeczy mało widowiskowych. Od wyboru drogi. Od pory wyjazdu i miejsca postoju. Od tego, czy przez kilkaset metrów idziemy ze wzrokiem w ekranie, czy widzimy, kto skraca do nas dystans. Od tego, gdzie siadamy w pustym wagonie, gdzie parkujemy samochód i czy po wyjściu z budynku mamy od razu kilka kierunków odejścia, czy sami wchodzimy w wąskie gardło bez dobrej widoczności.
Znaczenie ma również sposób, w jaki jesteśmy odbierani. Nie mam na myśli budowania wizerunku „twardziela”. Udawana agresja często bardziej komplikuje sytuację, niż ją poprawia. Chodzi o sygnały znacznie prostsze: pewny sposób poruszania się, orientację w przestrzeni, brak ostentacyjnego eksponowania wartościowych przedmiotów, zachowanie dystansu i gotowość do zmiany kierunku, gdy coś w otoczeniu przestaje się zgadzać.
Tu pojawia się również zdrowie i sprawność. Człowiek wypoczęty, trzeźwy, zdolny do sprawnego przemieszczania się i zachowania uwagi ma większy margines decyzji niż ktoś skrajnie zmęczony, odurzony albo całkowicie pochłonięty telefonem. Nie gwarantuje mu to bezpieczeństwa. Daje jednak więcej czasu i więcej możliwych reakcji. W wielu sytuacjach właśnie ten margines wystarcza, aby nie dopuścić do niekorzystnego kontaktu.
Można to nazwać „zniknięciem z radaru” sprawcy. Nie dlatego, że stajemy się niewidzialni. Dlatego, że przestajemy wyglądać jak najprostszy cel w najprostszych okolicznościach.

4. Miejsce nie jest neutralne

Drugi obszar, na który mamy realny wpływ, to miejsce. Przestrzeń może pomagać sprawcy albo pracować przeciwko niemu. Może dawać zasłonę, martwe pola obserwacji, łatwy dostęp i szybką drogę odejścia. Może też wymuszać dłuższe przebywanie w polu widzenia, ograniczać anonimowość, kierować ruch przez punkty obserwowane i stawiać fizyczne przeszkody.
To właśnie na tej logice opiera się CPTED – Crime Prevention Through Environmental Design. International CPTED Association opisuje je jako interdyscyplinarne podejście wykorzystujące projektowanie urbanistyczne i architektoniczne oraz zarządzanie środowiskiem zbudowanym i naturalnym do ograniczania wiktymizacji i zniechęcania sprawcy jeszcze przed podjęciem czynu. W praktyce oznacza to między innymi naturalny nadzór, czytelną kontrolę dostępu, dobre oświetlenie, właściwe prowadzenie ciągów komunikacyjnych, ograniczenie martwych stref oraz wyraźne rozgraniczenie przestrzeni publicznej, półpublicznej i prywatnej.⁷
Dobrze zaprojektowana przestrzeń nie musi przypominać twierdzy. Czasem najskuteczniejszą zmianą nie jest kolejna krata, tylko usunięcie wysokich zarośli zasłaniających wejście, przesunięcie ławki, doświetlenie przejścia albo takie ustawienie stanowiska pracy, aby pracownik widział osobę wchodzącą do pomieszczenia zanim ta znajdzie się przy biurku. W sklepie będzie to sposób ustawienia regałów. W urzędzie – położenie punktu obsługi i drogi dojścia. W domu – widoczność furtki i drzwi wejściowych. W przestrzeni publicznej – to, czy pieszy widzi, co znajduje się za załamaniem przejścia.
W tej perspektywie zarządzanie przestrzenią jest zarządzaniem czasem sprawcy. Każda dodatkowa sekunda potrzebna na sforsowanie przeszkody, każde miejsce, w którym trzeba wyjść z ukrycia, każda konieczność zmiany narzędzia albo obawa, że ktoś patrzy, zmienia rachunek sytuacji. College of Policing wskazuje wśród skutecznych elementów prewencji sytuacyjnej między innymi zamki okienne i drzwiowe, oświetlenie zewnętrzne oraz łączenie kilku warstw zabezpieczeń.⁸

Zasada jest prosta: jeśli nie mogę kontrolować intencji sprawcy, mogę podnieść koszt ich realizacji.

5. Kradzież z włamaniem – rachunek czasu, wysiłku i ryzyka

Kradzież z włamaniem jest tu niemal modelowym przykładem. W pracy magisterskiej analizowałem ją nie tylko przez pryzmat wykrywania sprawców i daktyloskopii, ale również etiologii i sposobu działania. Wciąż spotyka się metody banalne: wybicie szyby, przecięcie kabłąka kłódki, złamanie wkładki zamka, rozwiercenie elementu stolarki. Obok nich występują techniki bardziej zaawansowane, wymagające specjalistycznego sprzętu albo wiedzy. Ostateczny sposób działania jest w znacznej mierze wynikiem zderzenia dwóch rzeczy: zabezpieczenia i możliwości sprawcy.⁹
I właśnie tu widać praktyczny sens „stawiania trudności”. Roleta zewnętrzna nie czyni okna niemożliwym do sforsowania. Dobre okucie nie gwarantuje, że drzwi nigdy nie zostaną otwarte. Monitoring nie tworzy pola siłowego. Każdy z tych elementów może jednak wydłużyć działanie, zwiększyć hałas, wymusić użycie narzędzi, podnieść prawdopodobieństwo zauważenia albo ograniczyć przewidywany zysk. Dla sprawcy oportunistycznego to często wystarczy, aby wybrał łatwiejszy cel.
Dlatego zabezpieczenia warto traktować warstwowo. Solidne drzwi i okna. Oświetlenie. Widoczna obecność systemu alarmowego lub monitoringu. Porządek wokół budynku, który nie dostarcza narzędzi ani osłony. Rolety tam, gdzie są uzasadnione. Kontrola dostępu. Rozsądna organizacja kluczy. Sąsiedzka obserwacja. Jeden element może zawieść, ale kilka różnych przeszkód tworzy łącznie zupełnie inną sytuację.
Z własnego doświadczenia zawodowego znam przypadki, w których już sama widoczna obecność kamery – a czasem nawet jej atrapy – wpływała na zachowanie potencjalnego sprawcy. Tego typu obserwacji nie należy jednak zamieniać w uniwersalną regułę. Badania nad zabezpieczeniami domów w Anglii i Walii pokazały, że same atrapy alarmów nie dawały stabilnej ochrony: w odniesieniu do prób włamania ich obecność wiązała się wręcz z gorszym wynikiem niż brak zabezpieczeń. Znacznie lepiej wypadały m.in. zamki, oświetlenie oraz odpowiednie kombinacje kilku zabezpieczeń. Atrapa może oddziaływać na percepcję, ale nie zatrzyma nikogo, kto ją rozpozna albo zdecyduje się sprawdzić, czy system jest prawdziwy.¹⁰
To samo dotyczy szyldów „obiekt monitorowany” czy naklejek firmy ochroniarskiej. Mogą być jednym z sygnałów, które sprawca uwzględni. Nie powinny zastępować rzeczywistych zabezpieczeń. W bezpieczeństwie warto inwestować przede wszystkim w to, co faktycznie zabiera czas, ogranicza dostęp albo zwiększa prawdopodobieństwo ujawnienia.
Współczesne dane dobrze pokazują, że nie jest to tylko intuicja. Meta-analiza dziewięciu brytyjskich badań dotyczących standardu Secured by Design wykazała, że w nieruchomościach spełniających te wymagania włamania występowały przeciętnie o 53 proc. rzadziej niż w porównywanych obiektach bez tych standardów; przy nowych budynkach różnica była jeszcze większa. Autorzy i College of Policing zaznaczają przy tym ograniczenia materiału badawczego i potrzebę dalszych analiz mechanizmów działania. To rozsądna proporcja: mocny sygnał, ale nie obietnica stuprocentowej ochrony.¹¹

6. Kiedy zmienia się przestrzeń, zmienia się zachowanie

Dobrym przykładem jest londyńskie metro. Na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych Home Office oceniało trzy pilotażowe projekty ograniczania przestępczości. Na odcinku Clapham North – Tooting Broadway zastosowano kilka rozwiązań równocześnie: bardziej widoczne stanowiska personelu, dodatkowe kamery CCTV, punkty alarmowe dla pasażerów, nadzorowane strefy oczekiwania, poprawę oświetlenia oraz lustra przy załamaniach podziemnych ciągów komunikacyjnych.¹²
To właśnie lustra są tu ciekawym detalem. Nie stanowiły żadnej fizycznej bariery. Nie zatrzymywały sprawcy. Zmieniały jednak geometrię obserwacji. Martwy narożnik przestawał być całkowicie martwy. Pasażer mógł wcześniej zobaczyć osobę znajdującą się za załamaniem, a potencjalny sprawca tracił część przewagi wynikającej z zaskoczenia i anonimowości. Raport nie podaje materiału, z którego wykonano te konkretne lustra, dlatego nie ma podstaw, by nazywać je wprost „stalowymi”. Sama zasada ich działania jest jednak dokładnie taka, jakiej szukamy w CPTED: poprawić widoczność bez budowania bariery.
W 1988 r. na sześciu stacjach tego pilota liczba rozbojów wynosiła 52, a w 1989 r. – 8, czyli spadła o 85 proc. Autorzy raportu byli przy tym uczciwi: nie przypisali całej zmiany jednemu rozwiązaniu. W tym samym czasie wzrosła aktywność policji, prowadzono szeroką kampanię informacyjną, a na sieć oddziaływały także inne czynniki. W 1990 r. liczba rozbojów wzrosła do 35. To bardzo dobra lekcja metodologiczna. Przestrzeń ma znaczenie, ale skuteczność zwykle wynika z warstw i nie wolno wyciągać z jednego wyniku zbyt prostych wniosków.¹³
Podobnie można patrzeć na stadiony piłkarskie. W memorandum Football Trust przedstawionym brytyjskiemu parlamentowi pod koniec lat dziewięćdziesiątych wprowadzenie monitoringu CCTV na stadionach określono jako najważniejszy pojedynczy środek w walce z chuligaństwem stadionowym. Wembley znajdowało się w grupie obiektów objętych finansowaniem Football Trust, a monitoring CCTV był jednym z szeroko finansowanych przez Trust środków bezpieczeństwa. Nie był to „magiczny aparat”, który sam usunął problem. Zmieniał jednak warunki: zwiększał możliwość identyfikacji, odbierał anonimowość, pomagał zarządzać tłumem i wspierał reakcję służb. To znów trójkąt kryminalny w praktyce – ingerencja w miejsce wpływa na kalkulację sprawcy i przebieg zdarzenia.¹⁴
Warto też spojrzeć na przykład lokalny. Nie znalazłem wiarygodnego źródła, które pozwalałoby przypisać konkretny spadek przestępczości w parku nad jeziorem w Szczytnie samemu „prześwietleniu” zarośli. Nie będę więc powtarzał tej historii jako faktu. Sam kierunek jest jednak zgodny z zasadami CPTED: poprawa linii widzenia, usunięcie miejsc dających osłonę, dobre oświetlenie i możliwość naturalnej obserwacji to działania, które ograniczają warunki sprzyjające części zdarzeń. W bezpieczeństwie lepiej powiedzieć „tego nie potrafię potwierdzić” niż budować argument na atrakcyjnej, ale niesprawdzonej anegdocie.

7. Sprawcy nie wyłączymy – możemy odebrać mu korzystne warunki

W pracy z bezpieczeństwem łatwo wpaść w pułapkę myślenia o sprawcy jako o jedynym problemie. To naturalne. Po zdarzeniu chcemy wiedzieć, kto to zrobił, odnaleźć go, zebrać dowody i doprowadzić do odpowiedzialności. Kryminalistyka jest w tym miejscu niezbędna. Dla obywatela, pracownika, szkoły, urzędu czy firmy pytanie powinno jednak pojawić się wcześniej: co możemy zrobić, zanim powstanie materiał dowodowy?
Na samego potencjalnego sprawcę cywil zwykle nie ma narzędzi oddziaływania. Nie zmienimy jego potrzeb, uzależnienia, sytuacji finansowej, agresji ani wcześniejszych doświadczeń. Nie będziemy go resocjalizować na parkingu czy w bramie. Możemy natomiast sprawić, że w tym konkretnym miejscu i wobec tego konkretnego celu jego zamiar stanie się trudniejszy do wykonania.
To jest sens wyrywania boków trójkąta. Zmieniam trasę i nie wchodzę w miejsce, w którym nie mam dobrego wyjścia. Utrzymuję dystans i nie pozwalam obcej osobie zamknąć mnie między samochodem a ścianą. Przenoszę punkt kasowy tak, aby pracownik widział wejście. Przycinam roślinność zasłaniającą drzwi. Montuję oświetlenie, które włącza się zanim ktoś podejdzie do okna. Zamykam rower do elementu stałego, a nie tylko blokuję koło. W każdym przypadku nie usuwam przestępczości jako zjawiska. Usuwam albo osłabiam warunki, które miały pozwolić na konkretne zdarzenie.
Jeżeli cel przestaje być atrakcyjny, sprawca może z niego zrezygnować. Jeżeli miejsce przestaje dawać osłonę i czas, może wybrać inne. Jeżeli nie dochodzi do spotkania w odpowiednim momencie, zdarzenie nie powstaje. Dla osoby chroniącej siebie lub swoje mienie nie jest najważniejsze, czy sprawca całkowicie porzucił przestępczość. Najważniejsze jest to, że nie zrealizował zamiaru wobec tego konkretnego człowieka, rodziny, obiektu czy organizacji.

8. Granica skutecznej prewencji

Każda teoria bezpieczeństwa staje się niebezpieczna, jeśli zaczyna obiecywać zbyt wiele. Trójkąt kryminalny nie daje gwarancji. CPTED nie daje gwarancji. Monitoring, rolety, alarm, dobra kondycja i świadomość sytuacyjna również jej nie dają.
Zmotywowany lub zdesperowany sprawca, dysponujący odpowiednim sprzętem, czasem i umiejętnościami, może pokonać bardzo dobre zabezpieczenia. Napastnik może zaakceptować ryzyko, którego inny by nie zaakceptował. Ktoś może działać impulsywnie, bez logicznej kalkulacji. Może też pojawić się zwykły zbieg okoliczności, którego nie przewidzieliśmy.
Dlatego celem nie jest wyzerowanie ryzyka. Celem jest jego rozsądne obniżenie oraz ograniczenie skutków, jeżeli mimo wszystko dojdzie do zdarzenia. Dobre zabezpieczenie może nie zatrzymać włamania, ale opóźnić sprawcę na tyle, że zadziała alarm albo zauważy go sąsiad. Dobra organizacja stanowiska może nie zapobiec agresji petenta, ale dać pracownikowi dystans i drogę wycofania. Świadomość sytuacyjna może nie zatrzymać napastnika, ale pozwolić zauważyć problem kilkanaście sekund wcześniej. W bezpieczeństwie takie sekundy i metry mają znaczenie.
To również powód, dla którego nie uczę „jednej procedury na wszystko”. Świat nie jest tak uprzejmy, żeby układać zagrożenia pod nasze instrukcje. Trzeba rozumieć mechanizm. Wtedy można dobierać środki do miejsca, ludzi i rzeczywistego ryzyka.

9. Tak rozumiemy prewencję w ProSecuritas

Filozofia ProSecuritas zaczyna się od prostego założenia: najbezpieczniejsze zdarzenie to takie, do którego nie trzeba było reagować. Nie dlatego, że „nic się nie stało”, ale dlatego, że ktoś wcześniej zauważył warunki sprzyjające zagrożeniu i je zmienił.
Dlatego podczas szkoleń łączymy świadomość sytuacyjną z analizą przestrzeni, zarządzaniem dystansem, komunikacją, procedurami, pierwszą pomocą i reagowaniem na zdarzenia. Uczymy patrzeć na obiekt nie tylko jak na budynek, ale jak na system wejść, wyjść, widoczności, przepływu ludzi i punktów, w których ktoś może zyskać przewagę. Uczymy patrzeć na własne zachowanie nie jak na zestaw sztuczek, ale jak na element większego układu.
Trójkąt kryminalny dobrze porządkuje tę pracę. SPRAWCA – na jego motywację najczęściej nie mamy bezpośredniego wpływu. OFIARA lub CEL – możemy zmniejszać ekspozycję, wzmacniać przygotowanie i utrudniać wybór celu. MIEJSCE – możemy je organizować tak, aby skracało czas działania sprawcy, zwiększało widoczność i ograniczało możliwość zaskoczenia.

ZOBACZ. Najpierw dostrzeż układ, zanim zamieni się w zdarzenie.

OCEŃ. Sprawdź, który element zwiększa ryzyko i na co rzeczywiście możesz wpłynąć.

DZIAŁAJ. Zmień trasę, dystans, organizację przestrzeni, zabezpieczenie albo procedurę wtedy, kiedy masz jeszcze czas.

To nie jest życie w strachu. To świadome odebranie przypadkowi części pola do działania.

Spokój jest kompetencją.

Przypisy

1. G. Kędzierska, „Charakterystyka śladów kryminalistycznych”, [w:] G. Kędzierska, W. Kędzierski (red.), Kryminalistyka. Wybrane zagadnienia techniki, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Policji, Szczytno 2011, s. 29; J. Sehn, „Ślady kryminalistyczne”, „Z Zagadnień Kryminalistyki”, t. 1, 1960, s. 25. Kędzierska wskazuje, że we współczesnej polskiej kryminalistyce najczęściej używa się definicji opracowanej przez Jana Sehna.

2. M. Perkowska, „Przestępczość kryminalna”, [w:] E.W. Pływaczewski, S. Redo, E.M. Guzik-Makaruk, K. Laskowska, W. Filipkowski, E. Glińska, E. Jurgielewicz-Delegacz, M. Perkowska, Kryminologia. Stan i perspektywy rozwoju, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2019, s. 416; por. K. Kądziołka, „Wpływ wybranych czynników o charakterze społeczno-ekonomicznym na przestępczość przeciwko mieniu w Polsce”, „Studia Ekonomiczne”, nr 181, 2014, s. 14, 19-20, https://www.ue.katowice.pl/fileadmin/_migrated/content_uploads/1_Kinga_Kadziolka_Wplyw_wybranych_czynnikow.pdf (dostęp: 23.09.2026).

3. G.S. Becker, „Crime and Punishment: An Economic Approach”, „Journal of Political Economy”, vol. 76, nr 2, 1968, s. 169-217, https://doi.org/10.1086/259394; por. K. Kądziołka, „Wpływ wybranych czynników o charakterze społeczno-ekonomicznym na przestępczość przeciwko mieniu w Polsce”, „Studia Ekonomiczne”, nr 181, 2014, s. 17, https://www.ue.katowice.pl/fileadmin/_migrated/content_uploads/1_Kinga_Kadziolka_Wplyw_wybranych_czynnikow.pdf (dostęp: 23.09.2026).

4. L.E. Cohen, M. Felson, „Social Change and Crime Rate Trends: A Routine Activity Approach”, „American Sociological Review”, vol. 44, nr 4, 1979, s. 588-608, https://www.jstor.org/stable/2094589 (dostęp: 23.09.2026).

5. Arizona State University, Center for Problem-Oriented Policing, „Step 8: Use the problem analysis triangle”, https://popcenter.org/content/step-8-use-problem-analysis-triangle (dostęp: 23.09.2026).

6. M.J. Hindelang, M.R. Gottfredson, J. Garofalo, Victims of Personal Crime: An Empirical Foundation for a Theory of Personal Victimization, Ballinger Publishing Company, Cambridge (Mass.) 1978; Office of Justice Programs, „Toward a Theory of Personal Criminal Victimization”, https://www.ojp.gov/ncjrs/virtual-library/abstracts/toward-theory-personal-criminal-victimization-criminology-review (dostęp: 23.09.2026).

7. International CPTED Association, „Primer in CPTED – What is CPTED?”, https://www.cpted.net/Primer-in-CPTED (dostęp: 23.09.2026).

8. College of Policing, „Interventions for situational crime prevention”, https://www.college.police.uk/guidance/neighbourhood-crime/interventions-situational-crime-prevention (dostęp: 23.09.2026).

9. K. Słoma, Rejestracja i wykorzystanie odwzorowań linii papilarnych osób podejrzanych w realizacji funkcji wykrywczej postępowania karnego na przykładzie przestępstwa z artykułu 279 Kodeksu Karnego, praca magisterska, Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie, 2020, rozdz. 1.1.2.

10. A. Tseloni, R. Thompson, L. Grove, N. Tilley, G. Farrell, „The effectiveness of burglary security devices”, „Security Journal”, vol. 30, nr 2, 2017, s. 646-664, https://doi.org/10.1057/sj.2014.30 (dostęp: 23.09.2026).

11. College of Policing, „Security standards for the built environment (Secured by Design)”, Crime Reduction Toolkit, 30.07.2025, https://www.college.police.uk/research/crime-reduction-toolkit/secured-by-design (dostęp: 23.09.2026); podsumowanie meta-analizy: R. Armitage, A. Sidebottom, L. Tompson, Reducing burglary through Secured by Design: A meta-analysis, 2024.

12. B. Webb, G. Laycock, Reducing Crime on the London Underground: An Evaluation of Three Pilot Projects, Crime Prevention Unit Paper No. 30, Home Office, London 1992, s. 4-5 i 12, https://popcenter.asu.edu/sites/g/files/litvpz3631/files/189-Webb_and_Laycock.pdf (dostęp: 23.09.2026).

13. B. Webb, G. Laycock, op. cit., s. 12-18; Arizona State University, Center for Problem-Oriented Policing, „Reducing Crime on the London Underground: An Evaluation of Three Pilot Projects”, https://popcenter.asu.edu/content/reducing-crime-london-underground-evaluation-three-pilot-projects (dostęp: 23.09.2026).

14. House of Commons, Culture, Media and Sport Committee, Minutes of Evidence, Appendix 39, memorandum submitted by The Football Trust, 1998-1999, pkt 12 i 20, https://publications.parliament.uk/pa/cm199899/cmselect/cmcumeds/124/124ap40.htm (dostęp: 23.09.2026).

Artykuł ma charakter popularnonaukowy i przedstawia autorskie podejście szkoleniowe ProSecuritas. Opisane rozwiązania służą ograniczaniu ryzyka i nie stanowią gwarancji uniknięcia przestępstwa ani instrukcji postępowania w konkretnej sytuacji zagrożenia.